ตำนานประวัติการตั้งบ้านมอญ

    ในช่วงเวลาตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2347 ถึงปีพุทธศักราช 2354 “พระเจ้ากาวิละ” (พระยากาวิละหรือนายขนานกาวิละ) เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ พระองค์แรกในสมัยนั้น (ปกครองระหว่างปีพุทธศักราช 2324 – 2358) ซึ่งตรงกับช่วงปลายของรัชสมัยรัชกาลที่ 1 เชื่อมต่อกับต้นรัชสมัยรัชกาลที่ 2 แห่งราชวงศ์จักกรีของกรุงรัตนโกสิน (พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 1 และพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 2)

    เมืองเชียงตุงของชาวไทเขิน ได้ถูกพม่าโจมตี เพื่อต้องการให้เมืองเชียงตุงเป็นเมืองขึ้น ในครั้งนั้น “พระเจ้าขนาน” ซึ่งเป็นกษัตริย์ของชาวไทเขิน ได้ขอความช่วยเหลือจากเมืองเชียงใหม่ “พระเจ้ากาวิละ” เจ้าผู้ครองนครชียงใหม่จึงได้ให้ “เจ้าพุทธวงศ์” (พระยาพุทธวงศ์ ซึ่งต่อมาได้เป็นเจ้าครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 4 คุมกำลังไปช่วยเพื่อขับไล่พม่าที่เมืองเชียงตุงแต่ทำไม่สำเร็จจึงถอยทัพกลับมายังเชียงใหม่

    การตั้งถิ่นฐานในเมืองเชียงใหม่ “พระเจ้าขนาน” กษัตริย์ของชาวไทเขิน ได้นำชาวไทเขินส่วนหนึ่งที่สมัครใจจากหมู่บ้านต่างๆ ของเมืองเชียงตุงอพยพติดตามเจ้ามหาขนานลงมากับทัพเมืองเชียงใหม่ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา ชาวไทเขินเมื่อมาถึงเมืองเชียงใหม่พร้อมกับเจ้ามหาขนานกษัตริย์ของชาวไทเขินแล้วก็ได้รวมกลุ่มเครือญาติของตนเองจากหมู่บ้านเดียวกันในหมู่บ้านเชียงตุงกระจายกันไปจับจองที่อยู่ใหม่เป็นกลุ่มๆ กลุ่มละหนึ่งหมู่บ้านบ้างหรือหลายๆกลุ่มหนึ่งหมู่บ้าน กลุ่มใหญ่กลุ่มเล็กกระจายกันอยู่ทั่วไป เริ่มต้นตั้งแต่รอบๆกำแพงเมืองเชียงใหม่ส่วนชาวไทเขินที่เลือกทำเลที่ตั้งไปทางทิศตะวันออกของเมืองเชียงใหม่ห่างจากตัวเมืองระยะทางประมาณ 15 – 30 กิโลเมตรแต่ก็ยังอยู่ในเขตนครเชียงใหม่หลายหมู่บ้าน อาทิในเขตอำเภอสันกำแพงในปัจจุบันคือ บ้านสันกลาง บ้านมอญ (บ้านหม่อนหรือมอน) บ้านซาว บ้านหลวง บ้านหัวนา บ้านซาย บ้านยางนอก บ้านหนองทอง บ้านกวั่ง บ้านกล้วย บ้านป่าเป้า บ้านกู่ บ้านเหล่านี้อยู่ในเขตหมู่ที่ 1 ตำบลสันกลางบ้าง อยู่ในเขตอำเภอสันทรายบ้าง แต่ปัจจุบันที่ยังมีการเรียกขานกันอยู่เฉพาะในเขต หมู่ที่ 1 มีอยู่บางบ้านเท่านั้น เช่น บ้านทราย บ้านกวั่ง บ้านหัวนา บ้านสันหลวง บ้านหัวซาว บ้านกู่ ทั้งหมดรวมกันเรียกว่า บ้านมอญหมู่ที่ 1 ตำบลสันกลาง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่

    การตั้งโรงเรียนและวัดไม่ปรากฏว่าสร้างในปีพุทธศักราชใด แต่ก่อนครั้งโน้นจะมีวัดและโรงเรียนในที่เดียวกัน คือ วัดบ้านมอญและโรงเรียนบ้านมอญ ชาวบ้านทั้งหมู่ที่ 1 -2 -7 จะมาเข้าโรงเรียนและทำบุญที่วัดบ้านมอญหมู่ที่ 1 กันหมด ปัจจุบันวัดบ้านมอญ หมู่ที่ 2 ได้สร้างวัดใหม่คือ วัดสีมาราม (ในอดีตคือ อุโบสถของวัดบ้านมอญ)

ตำนานประวัติบ้านสันกลางเหนือ

    พ่ออาจารย์สะละวะ(พ่อหนานสะละวะ) คนเขิน ได้เริ่มมาก่อร่างสร้างบ้านสันกลางขึ้นเมื่อ ปีศักราช ร.ศ. 113 โดยได้ชวนญาติๆ เข้ามาร่วมสร้างด้วย จนกลายเป็นชุมชนขึ้นมา โดยพ่ออาจารย์ สะละวะ เป็นผู้ที่มีจิตใจและศัทธาอันแรงกล้าในพระพุทธศาสนาจึงได้ปรึกษาพุทธศาสนิกชนผู้อาศัยในชุมชน และร่วมกันสร้าง “หอใจ” (หอชัย) ไว้เป็นที่สักการะกราบไหว้แต่ด้วยยังหาพระสงฆ์มาจำพรรษามิได้ พ่ออาจารย์สะละวะจึงอุทิศตนเข้าร่มสวพัตรเป็นพระสงฆ์จำพรรษา ณ หอใจ (หอชัย) ตลอดไปนับแต่นั้นมา

    เกิดสิ่งมหัศจรรย์เมื่อพ่ออาจารย์สะละวะ มองเห็นหน่อไผ่สีเงินแซมขาว เมื่อคิดแล้วจึงได้ไปพูดคุยกับชาวบ้านว่า หมู่บ้านนี้ยังไม่มีชื่อหมู่บ้าน จึงได้ตั้งชื่อหมู่บ้านว่า “บ้านศรีบัวเงิน” อีกไม่นานพระพุทธศาสนาก็รุ่งเรือง ชุมชนเจริญขึ้นจึงได้สร้างวัดศรีบัวเงินขึ้นจากศัทธาชาวบ้าน และเนื่องด้วยมีการติดต่อ ค้าขาย โดยมีหมู่บ้านศรีบัวเงินเป็นศูนย์กลางจึงได้มีการเปลี่ยนชื่อเป็นบ้าน “สันกลาง” ในเวลาต่อมาซึ่งเป็นการเปลี่ยนชื่อตามวัดที่มีการเปลี่ยนเป็นวัดสันกลางก่อนแล้ว

    การพัฒนามิได้หยุดยั้ง ผู้ครองเมืองเชียงใหม่ได้เห็นความสำคัญของบ้านสันกลาง จึงได้แต่งตั้งผู้ปกครองหมู่บ้านขึ้น คนแรกโดยให้นายแก้ว  ปันปิน กินตำแหน่งพญาพิทักษ์สันกลางเขต ต่อมาได้เลื่อนตำแหน่งเป็น แสนพรหมมาพิทักษ์ , ขุนสุขการพิทักษ์เขต  ตามลำดับ ซึ่งในกาลต่อมาได้เปลี่ยนระบบการปกครองเป็น “กำนัน”

ส่วนที่ 1  สภาพทั่วไป  (สำรวจเมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ.2550)

องค์การบริหารส่วนตำบลสันกลาง เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ได้รับการยกฐานะจากสภาตำบลมาเป็นองค์การบริหารส่วนตำบล เมื่อวันที่ 19 มกราคม 2539 ตามราชกิจจานุเบกษา เล่ม 113 ตอนที่ 9 ง หน้า 5    30 มกราคม 2539

1.1 ขนาดและที่ตั้ง

องค์การบริหารส่วนตำบลสันกลาง ตั้งอยู่ เลขที่ 46/6 หมู่ 4 ตำบลสันกลาง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ โดยตำบลสันกลางตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของที่ว่าการอำเภอสันกำแพง     ห่างจากที่ว่าการอำเภอสันกำแพง ประมาณ 12 กิโลเมตร ห่างจากศาลากลางจังหวัดเชียงใหม่ ประมาณ 22 กิโลเมตร ห่างจากตัวเมืองเชียงใหม่ ประมาณ 7 กิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อดังนี้

ทิศเหนือ    ติดต่อกับ   ตำบลสันพระเนตร  อำเภอสันทราย  มีลำเหมืองเป็นแนวแบ่งเขต

ทิศใต้  ติดต่อกับ   อำเภอสารภี  มีแม่น้ำกวงเป็นแนวแบ่งเขต

ทิศตะวันออก ติดต่อกับ   ตำบลสันปูเลย  อำเภอดอยสะเก็ด  และตำบลต้นเปา อำเภอสันกำแพง

ทิศตะวันตก  ติดต่อกับ   ตำบลท่าศาลาและตำบลหนองป่าครั่ง  อำเภอเมืองเชียงใหม่  

และอำเภอสารภี  มีแม่น้ำคาวเป็นแนวแบ่งเขต

1.2 ลักษณะภูมิประเทศ

ตำบลสันกลางพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่ม มีความสูงจากระดับน้ำทะเล  293  เมตร  ลาดเอียงมาทางทิศใต้มีแม่น้ำกวงและแม่น้ำคาวไหลผ่านทั้งสองข้างทาง  พื้นที่ตำบลสันกลางมีพื้นที่โดยประมาณทั้งตำบล 5,495 ไร่ หรือ 8.8 ตารางกิโลเมตร เป็นที่อยู่อาศัย 3,820 ไร่ พื้นที่เกษตร 864 ไร่  พื้นที่เหมาะแก่การประกอบอาชีพเกษตรกรรมและเป็นที่อยู่อาศัย  การตั้งบ้านเรือนเกาะกลุ่มกันตามแนวถนนในหมู่บ้าน เป็นชุมชนใหญ่ เป็นเขตองค์การบริหารส่วนตำบล มีเส้นทางหลัก คือ ทางหลวงแผ่นดิน 3 สาย

สายที่ 1    หมายเลข 1006    ผ่านกลางตำบล คือ สายเชียงใหม่ – สันกำแพง

สายที่ 2    หมายเลข 1317    ผ่านดอนจั่น – ออนหลวย

สายที่ 3    หมายเลข 1019    ตอนเชียงใหม่ – ดอยสะเก็ด  ผ่านทางทิศใต้  ผ่านตำบลสันพระเนตร  อำเภอสันทราย  ผ่านหมู่ 1 และ 2  ตำบลสันกลาง

1.3 ลักษณะภูมิอากาศ

ฤดูร้อน อุณหภูมิต่ำสุด   24    องศาเซลเซียส   สูงสุด  38 – 41  องศาเซลเซียส

ฤดูหนาว อุณหภูมิต่ำสุด 7 – 9  องศาเซลเซียส   สูงสุด     30       องศาเซลเซียส

ฤดูฝน   อุณหภูมิต่ำสุด  10     องศาเซลเซียส   สูงสุด     33       องศาเซลเซียส

1.4 การปกครอง

ตำบลสันกลางแบ่งเขตปกครอง ออกเป็น 7 หมู่บ้าน ประกอบด้วย หมู่ที่ 1 บ้านมอญเหนือ      หมู่ที่ 2 บ้านมอญใต้ หมู่ที่ 3 บ้านสันกลางเหนือ หมู่ที่ 4 บ้านสันกลางเหนือ หมู่ที่ 5 บ้านสันกลางใต้ หมู่ที่ 6 บ้านสันกลางใต้ หมู่ที่ 7 บ้านริมกวง

ส่วนที่ 2  ข้อมูลสภาพทั่วไปในแต่ละประเด็นนโยบาย

    เพื่อให้เกิดความสอดคล้องกับยุทธศาสตร์การพัฒนา และเพื่อให้เห็นถึงสภาพทั่วไป ตลอดจนศักยภาพขององค์การบริหารส่วนตำบลสันกลางในแต่ละประเด็นยุทธศาสตร์ ได้แก่        ด้านโครงสร้างพื้นฐาน ด้านคุณภาพชีวิตของประชาชน ด้านสิ่งแวดล้อม ด้านศาสนา และการอนุรักษ์ สืบสาน ศิลปวัฒนธรรม จารีตประเพณี และภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านเศรษฐกิจ ด้านการจัดระเบียบชุมชน สังคม และการรักษาความสงบเรียบร้อย และด้านการบริหารจัดการบ้านเมืองที่ดี กล่าวคือ

    1. ด้านโครงสร้างพื้นฐาน

    1.1 การคมนาคมขนส่ง

    ประชาชนสามารถเดินทางได้สะดวกทั้งการใช้ยานพาหนะส่วนตัว และการโดยสารรถประจำทาง (สายกาดหลวง – สันกำแพง และสายกาดหลวง – แม่ก๊ะ)

    ส่วนระบบขนส่งทางบก ในเขตรับผิดชอบขององค์การบริหารส่วนตำบลสันกลาง สามารถจำแนกได้ดังนี้

        (1) ถนนทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1006 (ถนนสายวัฒนธรรมเชียงใหม่-สันกำแพง)

            สภาพถนน  ราดยาง จำนวน  1  สาย   ระยะทาง  2  กิโลเมตร

        (2) ถนนทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1317 (ด้านใต้ หมู่ 6)

            สภาพถนน  ราดยาง จำนวน  1  สาย   ระยะทาง  1  กิโลเมตร

        (3) ถนนทางหลวงชนบท (เรือนแพ หมู่ 7)

            สภาพถนน  ราดยาง จำนวน  1  สาย   ระยะทาง  3  กิโลเมตร

        (4) ถนนทางหลวงชนบท (ม.พายัพ ถนนสมโภช 700 ปี )

            สภาพถนน  คอนกรีต    จำนวน  1  สาย   ระยะทาง  1  กิโลเมตร

        (5) ถนนทางหลวงชนบท (ถนนสายบ่อหิน-ร้องขุ่น)

            สภาพถนน  ราดยาง จำนวน  1  สาย   ระยะทาง  0.5  กิโลเมตร

        1.2 การระบายน้ำ

        ระยะเฉลี่ยที่น้ำท่วมขังนานที่สุด คือ   1-2   วัน  ประมาณช่วงเดือนสิงหาคม – ตุลาคม ซึ่งสาเหตุของน้ำท่วมขังเกิดจาก ฝนตก, ที่ต่ำ , น้ำระบายไม่ทัน , น้ำหลากเข้าที่ และลำเหมืองตื้นเขิน เป็นต้น โดยบริเวณที่มีน้ำท่วมถึง / น้ำท่วมขัง ประกอบด้วย หมู่บ้านสันติ หมู่ที่ 3 , ป่าช้า หมู่ที่ 5 , บ้านนายบุญเรือง เสาร์คำ หมู่ที่ 1 , หมู่บ้านธารทิพย์ หมู่ที่ 3 , ที่ธรณีสงฆ์ หมู่ที่ 6

    1.3 การประปา

    1) ประปาหมู่บ้าน มีจำนวน 4 แห่ง ให้บริการชุมชนและพื้นที่ใกล้เคียงคือ ประปาหมู่บ้าน หมู่ที่ 1 , ประปาหมู่บ้าน หมู่ที่ 4 , ประปาหมู่บ้าน หมู่ที่ 5 , ประปาหมู่บ้าน หมู่ที่ 6

    2) ประปาส่วนท้องถิ่น ที่องค์การบริหารส่วนตำบลสันกลางดูแล มีจำนวน 1 แห่ง คือ ประปาหมู่บ้าน หมู่ที่ 2

    3) ประปาส่วนภูมิภาค ให้บริการในเขตพื้นที่บางส่วนของหมู่ที่ 3     

        1.4 การไฟฟ้า

        การให้บริการด้านไฟฟ้าในเขตตำบลสันกลาง ดำเนินการโดยการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคอำเภอสันกำแพง โดยให้บริการกระแสไฟฟ้าแก่ประชาชน ธุรกิจอุตสาหกรรมในเขตพื้นที่ตำบลสันกลาง จำนวนผู้ใช้ไฟฟ้า 1,967 ราย (ข้อมูลจาก การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค อำเภอสันกำแพง: มกราคม 2550)

        1.5 การสื่อสาร

        มีหอกระจายข่าว/เสียงตามสาย 7 หมู่บ้านมีโทรศัพท์สาธารณะพื้นฐาน 7 หมู่บ้าน และมีตู้ไปรษณีย์ 5 ตู้

    2. ด้านคุณภาพชีวิตของประชาชน

จากข้อมูลประชากรของสำนักบริการทะเบียน กรมการปกครอง อำเภอสันกำแพง  ณ  เดือนกันยายน  2549 พบว่า ตำบลสันกลางมีจำนวนประชากรทั้งสิ้น 6,149 คน แบ่งเป็นชาย 2,899 คน หญิง 3,250 คน มีความหนาแน่นเฉลี่ย 699 คน/ตารางกิโลเมตร  

ตารางแสดงจำนวนประชากรแยกตามรายหมู่บ้าน

ตารางแสดงจำนวนประชากรแยกตามเพศและช่วงอายุ

แผนภูมิแสดงสัดส่วนจำนวนประชากรในช่วงอายุต่าง ๆ